Ek gıdaya geçiş: ne zaman başlanır, bebek hazır mı, ilk liste ve alışveriş

DSÖ, NHS, AAP ve CDC aynı noktada buluşuyor: ek gıdaya yaklaşık 6. ayda başlanır ve takvimin yanında bebeğin hazır olma belirtilerine bakılır. NHS’e göre üç belirti birlikte görülmeli: bebek oturur pozisyonda kalıp başını dik tutabilmeli, gözünü, elini ve ağzını eşgüdümle kullanıp yiyeceği kendi başına ağzına götürebilmeli ve yiyeceği tükürmek yerine yutabilmeli. Erken doğan bebeklerde zamanı çocuk doktorunuzla belirleyin.

Mama sandalyesinin kendisi için ayrı bir yazımız var: mama sandalyesi seçimi. Burada sandalyeyi yalnızca alışveriş listesinin bir kalemi olarak anıyoruz.

Hazır olma belirtileri

Hazır olma, 6. ayı doldurmakla otomatik gelmez; AAP “her çocuğun hazır olması kendi gelişim hızına bağlıdır” diyor. CDC de ek gıdanın yaklaşık 6 aylıkken ya da çocuk gelişimsel olarak hazır olduğunda başlayabileceğini söylüyor. Kaynakların saydığı belirtiler:

• Oturabiliyor ve başını dik tutabiliyor (NHS). CDC yalnız ya da destekle oturmayı sayıyor; AAP iyi baş kontrolüyle yüksek sandalyede, besleme koltuğunda ya da bebek koltuğunda oturabilmeyi.
• Gözünü, elini ve ağzını eşgüdümle kullanıyor: yiyeceğe bakıyor, alıyor ve kendi başına ağzına götürüyor (NHS).
• Yiyeceği tükürmek yerine yutuyor (NHS, CDC).
• Yiyecek sunulduğunda ağzını açıyor (CDC).

Hazır olma belirtisi sanılanlar

NHS şunların tek başına hazır olma belirtisi olmadığını belirtiyor: yumruğunu çiğnemek, geceleri her zamankinden sık uyanmak, ekstra süt istemek. NHS ayrıca ek gıdaya başlamanın bebeği geceleri daha uzun uyutmayacağını söylüyor.

İlk haftalarda ilkeler

• Tek tek tanıtın. NHS ve CDC başta tek içerikli yiyeceklerle başlamayı öneriyor; AAP yeni bir tek içerikli yiyeceği 3-5 günde bir eklemeyi ve reaksiyona bakmayı söylüyor. 2015 tarihli Bakanlık rehberi her yeni gıda için en az 2-3 gün aralık diyor. Kurumların aralığı farklı; çocuk doktorunuzun söylediğini esas alın.
• Sıra şart değil. CDC, çoğu çocuk için yiyecekleri belirli bir sırayla vermek gerekmediğini belirtiyor. AAP ilk yiyecekleri sizin seçtiğinizi, meyveyle başlamanın sebzeden hoşlanmamaya yol açtığına dair kanıt olmadığını söylüyor. NHS tek sebze ve meyvelerle başlanabileceğini, brokoli, karnabahar ve ıspanak gibi tatlı olmayan sebzelerin de eklenmesini öneriyor.
• Demirli ve hayvansal besinleri geciktirmeyin. AAP demir ve çinko içeren yiyecekleri (et gibi) sayıyor; NHS demir kaynakları olarak et, balık, koyu yeşil sebzeler, fasulye ve mercimeği anıyor; 2015 tarihli Bakanlık rehberi etin geciktirilmemesini istiyor. DSÖ hayvansal gıdaların ve meyve-sebzenin günlük, baklagil, kuruyemiş ve tohumların sık tüketilmesini öneriyor (baklagil, kuruyemiş ve tohumlar boğulma riski yaratmayacak biçimde verilmeli).
• Miktar ilk günlerde ikinci planda. NHS’e göre başlangıçta ne kadar yediği, yemek fikrine alışmasından daha az önemli. Yeni tat ve dokuya alışması için NHS 10 ya da daha fazla deneme gerekebileceğini söylüyor.
• Dokuyu zamanla artırın. NHS, bebek başa çıkabildiği anda püre yerine ezilmiş, tanecikli ya da parmak yiyeceklere geçmeyi öneriyor. Kaşıkla beslenme de bebeğin kendi yemesi de olabilir; NHS “doğru ya da yanlış yol yok” diyor.
• Emzirme sürsün. DSÖ emzirmenin 2 yaşına ya da sonrasına kadar sürmesini, AAP da sizin ve çocuğunuzun istediği sürece devam etmesini öneriyor. NHS, ilk yıl ana içeceğin anne sütü ya da bebek sütü olduğunu belirtiyor. 2015 tarihli Bakanlık rehberi de ek gıdada anne sütüne devam edilmesini söylüyor.
• Su ve bardak. NHS 6. aydan itibaren bir bardak tanıtmayı ve yemekle birlikte yudumlar su vermeyi öneriyor. AAP sağlıklı bebeklerin ekstra suya ihtiyaç duymadığını, ek gıdaya başlarken biraz su verilebileceğini belirtiyor.

Alerjen besinlerin tanıtımı

AAP’nin alerji bölümü, alerjen besinlerin tanıtımını geciktirmenin yararına dair yeni araştırmalarda kanıt bulunmadığını; bebek katı gıdaya hazır olduğunda alerjiye yol açma olasılığı yüksek besinleri küçük miktarlarla sunmanın yararlı olabileceğini yazıyor. NHS de alerjen besinlerin 6. aydan itibaren diğer yiyecekler gibi tanıtılabileceğini, yer fıstığı ve yumurtanın 6-12 ay ötesine ertelenmesinin bu besinlere alerji riskini artırabileceğini söylüyor.

• Bir seferde bir tane: NHS tek tek tanıtmayı, AAP yeni bir besini verip bir başkasına geçmeden en az bir gün beklemeyi söylüyor.
• NHS’in alerjen listesi: yumurta, yer fıstığı ve diğer kuruyemişler (ince öğütülmüş ya da ezme), inek sütü, gluten içeren tahıllar (buğday, arpa, çavdar), baklagiller, tohumlar (özellikle ince öğütülmüş susam), soya, balık, kabuklu deniz ürünleri (çiğ ya da az pişmiş verilmez), kereviz, hardal, kükürt dioksit.
• Tanıtılan ve tolere edilen besin, NHS’e göre bebeğin olağan beslenmesinin parçası olmaya devam etmeli.
• Bütün fıstık ve kuruyemiş vermeyin. AAP fıstık ezmesini az miktarda alıp tahıl, meyve püresi ya da yoğurtla inceltmeyi anlatıyor.

Türkiye’de karşılaşabileceğiniz bir fark: 2015 tarihli Bakanlık rehberi alerjik gıdayı vermemenin ya da geciktirmenin alerjiyi önlediğine dair verilerin ikna edici olmadığını söylüyor; rehberin tablosunda yumurta sarısı 6-8 aya, tam yumurta 8-12 aya yerleştirilmiş. NHS ve AAP yumurtayı sarı-beyaz diye ayırmıyor. Hangisini izleyeceğiniz konusunda çocuk doktorunuza sorun.

1 yaşından önce verilmeyecekler

Bir fark: 2015 tarihli Bakanlık rehberi altı aydan büyük çocuklar için meyve suyuna yer veriyor ve annelere verdiği tavsiye listesinde taze sıkılmış meyve suyu ile ayran öneriyor. AAP ve CDC ise 12 aydan önce meyve suyu verilmemesini söylüyor. Bu yazı daha güncel olan kurumlara uyuyor; doktorunuza sorun.

Boğulma riski ve güvenli hazırlama

Aşağıdaki kurallar CDC (boğulma tehlikeleri sayfası) ve NHS’ten geliyor. İlk yardım adımlarını burada tekrar etmiyoruz; NHS’in boğulma ve öğürme sayfasına bakın ve bir bebek ilk yardım eğitimi almayı düşünün.

Oturma ve gözetim

• Bebek yerken dik oturuyor; yatarak, emekleyerek ya da yürüyerek yemiyor (CDC). NHS de bebeğin güvenli biçimde dik oturması gerektiğini söylüyor.
• Yüksek sandalyede ya da başka güvenli bir yerde oturuyor; arabada ya da bebek arabasında yemiyor (CDC).
• Yerken her an yanında ve gözünüzün önündesiniz (CDC, NHS). NHS televizyon, telefon ve tablet gibi dikkat dağıtıcılardan kaçınmayı söylüyor.
• Sıcak yemeği soğutup bebeğe vermeden önce deniyorsunuz (NHS).

Hazırlama

• CDC’nin boğulma tehlikesi olarak saydıkları: kesilmemiş üzüm, böğürtlen ya da yaban mersini gibi küçük meyveler, kiraz ve kavun topları; kesilmemiş kiraz domates; çiğ havuç ve elma gibi sert çiğ sebze ve meyve parçaları; bütün ya da doğranmış kuruyemiş ve tohumlar; kaşık dolusu ya da yığın halinde fıstık ezmesi; sosis; iri peynir parçaları; etteki ve balıktaki kemikler; bütün baklagiller; patlamış mısır.
• NHS üzüm ve kiraz domates gibi küçük, yuvarlak yiyecekleri dörde bölmeyi, meyvelerin sert çekirdeklerini ve etin, balığın kemiklerini ayıklamayı söylüyor. Parmak yiyecek için kendi parmağınız boyundaki parçaları uygun buluyor; bütün kuruyemişi 5 yaş altına vermiyor.
• 2015 tarihli Bakanlık rehberi de kabuklu kuru yemiş, üzüm, pişmemiş havuç ve şeker gibi yuvarlak ve sert gıdaların bebeklikte verilmemesini söylüyor.
• NHS’e göre öğürme gürültülü, boğulma ise sessizdir. Bunlar farklı durumlardır.
• NHS, bebeğin kendi kendine yemesinde kaşıkla beslenmeye göre daha fazla boğulma riski olmadığını belirtiyor. AAP ve CDC bu karşılaştırmayı yapmıyor; kuralları her iki yöntemde de uygulayın.

Hijyen ve saklama

NHS, kase ve kaşıkların sıcak sabunlu suda iyice yıkanmasını, bebeğin tabağında kalan yemeğin saklanıp tekrar verilmemesini ve buzdolabındaki yemeğin 2 gün içinde tüketilmesini söylüyor. Bu süreler İngiltere rehberine ait; Türkiye için eşdeğer bir Bakanlık süresi doğrulayamadık.

Ek gıda alışveriş listesi

Kaynaklı bir gereç listesi var: NHS’in “ekipman listesi”. Onun dışındaki her kalem editoryal yorumumuzdur ve öyle etiketledik. Ürün seçerken ek gıda gereçleri ve mama sandalyesi sayfalarındaki kriterlere bakabilirsiniz.

Gereksiz harcamalardan kaçınmak için gereksiz ve riskli bebek ürünleri yazımıza, doğumdan önceki alışveriş için yenidoğan ihtiyaç listesine da bakabilirsiniz. Hazır kavanoz mama konusunda kurumlar farklı: 2015 tarihli Bakanlık rehberi püreleri tercihen evde hazırlamayı ve konserve gıdalarla püre yapmamayı söylüyor; seçim için doktorunuza danışın.

Kurumlar ne diyor?

Sık sorulan sorular

Ek gıdaya 4. ayda başlanır mı?

Güncel kurumlar yaklaşık 6. ayı söylüyor. DSÖ’nün tavsiyesi halk sağlığı tavsiyesi ve bazı bebeklerin daha erken başlamaktan yararlanabileceğini belirtiyor; CDC de yaklaşık 6 aylıkken “ya da gelişimsel olarak hazır olunca” diyor ve 4 aydan önce başlanmasını önermiyor. 2015 tarihli Bakanlık rehberi 17. haftayı anıyor. Karar vermeden önce çocuk doktorunuzla konuşun.

Ek gıda bebeğimi geceleri daha uzun uyutur mu?

NHS’e göre hayır; ek gıdaya başlamak bebeğin geceleri daha uzun uyuma olasılığını artırmaz.

Bebeğim yiyeceği tükürüyor; hazır değil mi?

NHS yutmayı üç hazır olma belirtisinden biri sayıyor. Bebeğiniz yiyeceği tamamen dışarı atıyorsa belirtiler henüz birlikte oluşmamış olabilir. NHS yeni tatlara alışmak için 10 ya da daha fazla deneme gerekebileceğini de söylüyor.

Öğürmek ile boğulmak aynı şey mi?

Hayır. NHS’e göre öğürme gürültülü, boğulma sessizdir. Yanında kalın; ne yapacağınızı bilmek için NHS sayfasına ve bir ilk yardım eğitimine bakın.

Bebek pirinci ya da bebek tahılı şart mı?

NHS bebeğin katı yiyeceklere geçmek ya da daha iyi uyumak için bebek pirincine ihtiyacı olmadığını söylüyor. AAP ise demir takviyeli tahılı demir içeren yiyecekler arasında sayıyor ve şişeye konmamasını (boğulma riski) belirtiyor. Ürün seçimi için doktorunuza danışın.

Blender almak zorunda mıyım?

AAP yumuşak yiyecekleri çatalla ezmeyi de bir yol olarak gösteriyor; blender ya da mutfak robotu kullanabilirsiniz ama zorunlu değil.

Sıradaki adım: çocuk doktorunuzla hazır olma belirtilerini konuşun, ardından alışveriş listesine ve Ek Gıda Gereçleri sayfasına göz atın. Büyüme takibi için bebek boy kilo tablosu yazımız da var.