Bebek gelişimi ay ay: ne zaman döner, oturur, emekler, yürür, konuşur?

Tek bir “doğru ay” yok. Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) motor gelişim çalışmasında desteksiz oturmanın medyanı 5,9 ay, dört ayak emeklemenin 8,3 ay, desteksiz yürümenin 12,0 aydır; yani çocukların yarısı bu yaştan önce yapmıştır. Ama aralık geniştir: oturma 3,8-9,2, emekleme 5,2-13,5, desteksiz yürüme 8,2-17,6 ay arasında değişiyor. Dönme ve konuşma için DSÖ’nün böyle bir penceresi yok; onlar için CDC ve Sağlık Bakanlığı listelerine bakıyoruz. Aşağıda her sayıyı hangi kaynağın, hangi ölçütle verdiğini yazdık.

Bu yazı bir tarama ya da teşhis aracı değil. Bebeğinizin gelişimiyle ilgili kaygınız varsa çocuk doktorunuza ya da aile hekiminize danışın.

Kısa cevap

• Oturma: DSÖ medyanı 5,9 ay (pencere 3,8-9,2). CDC listesinde desteksiz oturma 9. ayda geçiyor.
• Emekleme: DSÖ medyanı 8,3 ay (pencere 5,2-13,5). CDC’nin aylık listelerinde emekleme basamağı yok.
• Yürüme: DSÖ’de desteksiz yürümenin medyanı 12,0 ay (pencere 8,2-17,6). CDC listesinde 15. ayda “birkaç adım”, 18. ayda tutunmadan yürüme var.
• Dönme: Kaynaklı tek bir ay eşiği veremiyoruz. CDC 6. ayın listesinde karından sırta dönmeyi sayıyor; Sağlık Bakanlığı’nın izlem tablosunda iki yönlü dönme 8-10. ay sütununda.
• Konuşma: CDC’de 12. ayda “mama” ya da “dada” gibi bir hitap, 15. ayda bir-iki sözcük, 18. ayda üç ya da daha fazla sözcük, 24. ayda iki sözcüğü birleştirme var.

Üç kaynak, üç farklı ölçüt

Aynı basamağı üç kaynak üç farklı aya koyabilir; üçü de doğru olabilir, çünkü “kaç çocuk yapmış olmalı?” sorusuna farklı cevap veriyorlar. Bu fark “normal” ile “geç” sınırlarını karıştırmamak için önemli.

DSÖ motor gelişim pencereleri

DSÖ altı kaba motor basamak için pencere yayımlıyor. Soldaki ve sağdaki sınır sırasıyla 1. ve 99. yüzdelik, ortadaki 50. yüzdelik (medyan); hepsi ay cinsinden.

* DSÖ’nün pencere tablosunda 6,0, yüzdelik tablosunda ise aynı sınır 5,9 ay olarak geçiyor; fark yuvarlamadan kaynaklanıyor. En geniş pencereler desteksiz ayakta durma ve desteksiz yürüme; en dar olan oturma. DSÖ’nün bu tablolarında dönme ve konuşma yok.

Döner, oturur, emekler, yürür, konuşur: yan yana

Aşağıdaki tabloda her sütun kendi ölçütüyle okunmalı; satırlar eşdeğer iddialar değildir. “Yok” ve “Okuduğumuz sütunlarda yok”, o basamağın o kaynakta olmadığı ya da bizim okuduğumuz bölümde geçmediği anlamına gelir.

Sağlık Bakanlığı belgesi, bebeklik ve erken çocuklukta işlevlerin kazanılmasının geniş bir yelpazeyi kapsadığını ve erken kazanılan işlevlerin ileriyi yordayıcı özelliğinin gösterilmediğini yazıyor. Yani bir basamağı erken yapmak da bir üstünlük işareti sayılmıyor.

Ay ay: CDC listelerinden özet

CDC’nin “Learn the Signs. Act Early.” listeleri 2 yaşa kadar 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18 ve 24. aylar için hazırlanmış (30. ay ve 3, 4, 5 yaş için de listeleri var). Tanımı şu: gelişim basamakları, çoğu çocuğun (%75 veya üzeri) belli bir yaşa kadar yapabildiği şeyler. Aşağıdaki özetler CDC’nin İngilizce listelerinden bizim çevirimizdir ve tam listenin yerini tutmaz. Her ay için o ayın sayfasına da bağlandık.

2. ay

• Karın üstü yatarken başını kaldırır; iki kolunu ve iki bacağını oynatır; ellerini kısa süre açar.
• Konuşulunca ya da kucağa alınınca sakinleşir, yüzünüze bakar, gülümser.
• Ağlamanın dışında sesler çıkarır, yüksek seslere tepki verir.
• Hareket ettiğinizde sizi gözüyle izler, bir oyuncağa birkaç saniye bakar.

Daha fazlası için 2 aylık bebek sayfamıza bakın.

4. ay

• Dikkatinizi çekmek için kendiliğinden gülümser; güldürmeye çalışınca kıkırdar (tam kahkaha değil).
• “Oooo”, “aaa” gibi sesler çıkarır, konuşunca ses çıkararak karşılık verir, sesinize doğru başını çevirir.
• Kucakta tutulurken başını desteksiz sabit tutar; eline verilen oyuncağı tutar, ellerini ağzına götürür.
• Karın üstündeyken dirsekleri ve önkollarıyla yukarı doğru itilir.

Ayrıntı için 4 aylık bebek sayfamız.

6. ay

• Tanıdık kişileri tanır, aynada kendine bakmaktan hoşlanır, güler.
• Sizinle sırayla ses çıkarır, “tükürük balonu” üfler, ciyaklar.
• İstediği oyuncağa uzanır, nesneleri keşfetmek için ağzına götürür; daha fazla istemediğinde dudaklarını kapatır.
• Karından sırta döner; karın üstünde düz kollarla yükselir; otururken ellerine yaslanır.

Ayrıntı için 6 aylık bebek sayfamız.

9. ay

• Yabancılara karşı çekingen, yapışık ya da korkulu olabilir; adını duyunca bakar; siz ayrılınca tepki verir.
• “Mamamama”, “bababababa” gibi çeşitli sesler çıkarır; kucağa alınmak için kollarını kaldırır.
• Gözden kaybolan oyuncağı arar; iki nesneyi birbirine vurur.
• Kendi başına oturur konuma geçer, desteksiz oturur; nesneyi elinden ele geçirir; yiyeceği parmaklarıyla kendine doğru tırmıklar.

Ayrıntı için 9 aylık bebek sayfamız.

12. ay (1 yaş)

• El sallar; “mama”, “dada” ya da başka özel bir hitap kullanır; “hayır”ı duyunca duraklar ya da durur.
• Sizinle basit oyunlar oynar; bir nesneyi kabın içine koyar; gözünün önünde sakladığınız oyuncağı arar.
• Çekilip ayağa kalkar, mobilyaya tutunarak yürür.
• Siz tutarken kapaksız bardaktan içer; küçük parçaları baş ve işaret parmağıyla alır.

Ayrıntı için 12 aylık bebek sayfamız.

15. ay

• Oyun sırasında başka çocukları taklit eder; sevdiği nesneyi size gösterir; heyecanlanınca el çırpar; sevgisini gösterir.
• “Mama” ve “dada” dışında bir-iki sözcük söylemeye çalışır; adı söylenen tanıdık nesneye bakar; bir şey istemek ya da yardım almak için işaret eder.
• Telefon, bardak, kitap gibi şeyleri doğru kullanmaya çalışır; en az iki küçük nesneyi üst üste koyar.
• Birkaç adımı kendi başına atar; yiyeceğin bir kısmını parmaklarıyla kendi yer.

Ayrıntı için 15 aylık bebek sayfamız.

18. ay

• Sizden uzaklaşır ama yakında olduğunuzu kontrol eder; ilgisini çeken şeyi göstermek için işaret eder.
• “Mama” ve “dada” dışında üç ya da daha fazla sözcük söylemeye çalışır; jest olmadan tek adımlı yönergeyi izler (“bana ver” gibi).
• Süpürme gibi ev işlerini taklit eder; oyuncak arabayı iter.
• Hiçbir şeye ya da kimseye tutunmadan yürür; karalama yapar; kaşık kullanmaya çalışır; yardımsız kanepeye ya da sandalyeye çıkıp iner.

Ayrıntı için 18 aylık bebek sayfamız.

24. ay (2 yaş)

• Başkalarının incindiğini ya da üzüldüğünü fark eder; yeni bir durumda nasıl tepki vereceğini anlamak için yüzünüze bakar.
• En az iki sözcüğü birleştirir (“daha süt” gibi); sorduğunuzda kitapta bir şeyi gösterir; en az iki vücut bölümünü gösterir; öpücük gönderme ya da başını sallama gibi jestler kullanır.
• Bir elinde bir şey tutarken diğer eliyle işlem yapar (kabı tutup kapağını açmak gibi); aynı anda birden çok oyuncakla oynar.
• Topa vurur, koşar, yardımla ya da yardımsız birkaç basamağı yürüyerek çıkar, kaşıkla yer.

Ayrıntı için 24 aylık bebek sayfamız.

Aradaki aylar için CDC’nin ayrı listesi olmadığı için o ayları listelemiyoruz; AAP aradaki yaşlarda bir önceki yaşın listesini kullanmayı öneriyor. İlgili ayın sayfasına bebek sayfalarından ulaşabilirsiniz.

Erken doğan bebekte düzeltilmiş yaş

Hem Sağlık Bakanlığı hem Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), erken doğan bebeklerin gelişimini takvim yaşına göre değil, düzeltilmiş yaşa göre değerlendirmeyi öneriyor. Bakanlığın gelişim rehberi düzeltilmiş yaşı “prematüre doğan (37 hafta ve altı)” bebekler için öneriyor.

Ne kadar süre kullanılacağı kaynaklara göre değişiyor: AAP “ilk 2 yıl” diyor, Sağlık Bakanlığı “iki ya da üç yaşa kadar”. Tek bir sayı seçmiyoruz; bebeğinizin doktoruna sorun. Bu yazıdaki ay listelerini erken doğan bebeğiniz için okurken takvim yaşı yerine bebeğinizin düzeltilmiş yaşına bakın.

Ne zaman çocuk doktoruna danışmalı?

CDC’nin “act early” (erken harekete geç) ilkesi üç durumu sayıyor: çocuk bir ya da daha fazla gelişim basamağını yapmıyorsa, daha önce yaptığı bir beceriyi kaybettiyse ya da sizin başka bir endişeniz varsa çocuğunuzun doktoruyla konuşun ve gelişimsel tarama isteyin. AAP de aynı yönde: endişeniz varsa hemen çocuğunuzun doktoruyla konuşmanızı; sorunun kendiliğinden geçip geçmeyeceğini görmek için beklememenizi söylüyor. Bunlar teşhis değil; hekime gitmek için yeterli bir neden.

• CDC listesindeki bir basamağı yapmıyorsa: bunu bir sonraki kontrolü beklemeden doktora söyleyin. Tek başına bir ay eşiği “gecikme” demek değildir; kararı değerlendirmeyi yapan hekim verir.
• Kazandığı bir beceriyi kaybettiyse: CDC bunu ayrı bir neden olarak sayıyor.
• Siz bir şeyden endişeleniyorsanız: Sağlık Bakanlığı’nın gelişim izlem rehberinde de ailenin bildirdiği kaygı değerlendirmenin ilk adımları arasında ve erken fark edilen sorunlara daha etkili çözümler getirilebileceği aileye söylenmesi öneriliyor.

Türkiye’de gelişim değerlendirmesi aile sağlığı merkezindeki bebek izleminin bir parçası. Bakanlığın izlem protokolü, üç yaşa kadar en az üç kez Gelişimi İzleme ve Destekleme Rehberi (GİDR) uygulanmasını öneriyor: 6-9. ay aralığında bir kez, 18. aydaki rapel aşı sırasında ve 24-36. ay aralığında bir kez. Bu, klinisyenlere yönelik bir öneridir; her çocuğa uygulandığını söylemiyoruz, randevunuzda sormanızda fayda var. AAP’nin sayfasında geçen resmî tarama aylarının (9, 18 ve 30. ay) ise ABD uygulaması olduğunu unutmayın.

Yürüteç: yürümeyi hızlandırmaz

“Yürüsün diye” yürüteç almayı düşünüyorsanız AAP’nin cevabı net: yürüteç çocuğun yürümeye başlamasını gerçekten geciktirebilir; yanınızda bir yetişkin olsa bile yürüteçlerin kullanımı hiçbir zaman güvenli değildir. AAP tekerlekli yürüteçlerin üretim ve satışının yasaklanmasını da istiyor. Sağlık Bakanlığı’nın izlem protokolü de çocukların kazalardan korunması tablosunda “yürüteç kullanılmaması”nı fiziksel çevre düzenlemesi maddelerinden biri olarak sayıyor.

Türkiye’de yürüteç satışına dair yasal bir kısıtlama olup olmadığını doğrulamadık; bu konuda bir şey söylemiyoruz. Yürüteç hakkında daha fazlası için gereksiz ve riskli bebek ürünleri rehberimize ve yürüteç kategorimize bakın.

Bebeğiniz tutunarak ayağa kalkmaya ve adım atmaya başladığında evde nelere bakacağınız için ev güvenliği kategorimize göz atabilirsiniz. Karın üstü zamanı için oyun halısı seçeneklerini de kategori sayfamızdan inceleyebilirsiniz; hiçbir ürünün bu yazıdaki basamakları hızlandırdığını söylemiyoruz.

Sık sorulan sorular

Bebekler ne zaman oturur?

DSÖ’de desteksiz oturmanın medyanı 5,9 ay, penceresi 3,8-9,2 ay. CDC’nin listesinde 6. ayda otururken ellerine yaslanma, 9. ayda desteksiz oturma var.

Bebekler ne zaman emekler? Emeklemeyen bebek sorunlu mu?

DSÖ’de dört ayak emeklemenin medyanı 8,3 ay, penceresi 5,2-13,5 ay. CDC’nin aylık listelerinde emekleme yok. DSÖ çalışmasında 816 çocuğun 35’i (%4,3) hiç dört ayak emeklemedi; makale bazı çocukların popo üstü kayma ya da karın üstü sürünme gibi başka yollarla hareket ettiğini yazıyor. Endişeniz varsa çocuk doktorunuza sorun.

Bebekler ne zaman yürür?

DSÖ’de desteksiz yürümenin medyanı 12,0 ay, penceresi 8,2-17,6 ay. CDC’de 12. ayda mobilyaya tutunarak yürüme, 15. ayda birkaç adım, 18. ayda tutunmadan yürüme var.

Bebekler ne zaman döner?

Kaynaklı tek bir ay vermiyoruz. CDC 6. ayın listesinde karından sırta dönmeyi sayıyor; Sağlık Bakanlığı’nın izlem tablosunda iki yönlü dönme 8-10. ay sütununda. Haber sitelerindeki “şu ayda döner” ifadelerini kaynak olarak kullanmadık.

Bebekler ne zaman konuşur?

Sözcük sayısı için kaynaklı bir eşik vermiyoruz. CDC 12. ayda “mama”, “dada” ya da özel bir hitabı, 15. ayda bir-iki sözcüğü, 18. ayda üç ya da daha fazla sözcüğü, 24. ayda iki sözcüğü birleştirmeyi sayıyor. Sağlık Bakanlığı’nın tablosunda 11-13. ayda “bir anlamlı sözcük söyler” yer alıyor.

Bebeğimi başkalarının bebeğiyle karşılaştırmalı mıyım?

Kaynaklar bunun için bir ölçüt vermiyor; aksine, DSÖ’nün pencereleri ve Bakanlığın “işlevler geniş bir yelpazede kazanılır” notu çeşitliliği gösteriyor. Karşılaştırma yerine bu yazıdaki listeleri, kaygı duyduğunuzda doktorunuzla konuşurken bir not olarak kullanın.