Bebeklerde diş çıkarma: ne zaman, hangi sırayla, ne yapmalı?

Çoğu bebekte ilk diş 6. ay civarında çıkar; ancak aralık geniştir. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), bazı bebeklerin 4 aydan önce, bazılarının 12. aydan sonra diş çıkardığını, bazılarının ise dişle doğduğunu yazıyor. Alt ön dişler genellikle ilk çıkanlardır. Toplam 20 süt dişi vardır ve NHS’ye göre çoğu çocukta hepsi 2-3 yaşına kadar tamamlanır.

Ebeveynlerin asıl takıldığı noktalar şunlar: ateş ve ishal diş çıkarmaya bağlanır mı, diş kaşıyıcı nasıl seçilir, ne zaman fırçalamaya ve diş macununa başlanır? Bu yazı bunları Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), NHS, ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), Amerikan Diş Hekimleri Birliği (ADA) ve Türkiye’deki Sağlık Bakanlığı’na bağlı ağız ve diş sağlığı merkezlerinin sayfalarına dayanarak yanıtlıyor. Kaynaklar bazı noktalarda ayrışıyor; ayrışan yerleri gizlemiyor, yan yana gösteriyoruz.

Kısa cevap

• Ne zaman: NHS ilk dişin çoğunlukla 6. ay civarında çıktığını söylüyor. AAP’nin sayfaları 4-7, 6-10 ve 6-12 ay veriyor; Sağlık Bakanlığı’na bağlı bir ağız ve diş sağlığı merkezinin sayfası 4-14 ay veriyor. AAP’ye göre zamanlama çok değişir ve bu, bir sorun olduğu anlamına gelmez.
• Hangi sırayla: önce ön kesiciler (çoğunlukla alt), sonra yan kesiciler, birinci azılar, köpek dişleri ve ikinci azılar (NHS).
• Belirtiler: NHS’ye göre ağızda kızarık ve hassas diş eti, salya artışı, çiğneme isteği, huzursuzluk ve uykuda bozulma görülebilir. NHS bazı bebeklerde hiç belirti olmayabileceğini de yazıyor.
• Ateş: AAP’ye göre 38 °C ve üzeri gerçek ateş diş çıkarmayla ilişkilendirilmez; bir hastalık ya da enfeksiyon işareti olabilir ve tedavi gerektirebilir. Doktorunuza danışın.
• Kaşıyıcı: FDA’ya göre sıvı dolu olmayan, sert (ama aşırı sert olmayan) bir kauçuk kaşıyıcı; dondurmayın, çiğnerken gözetim altında tutun (FDA). Boyuna asmayın (NHS).
• Kaçının: FDA ve AAP benzokain ya da lidokain içeren ürünler, homeopatik diş çıkarma tabletleri ve jelleri ile kehribar diş kolyeleri konusunda uyarıyor.
• Fırçalama: AAP, ADA ve NHS ilk diş çıkınca fırçalamaya, 3 yaş altında pirinç tanesi kadar florürlü macuna işaret ediyor. Sağlık Bakanlığı’na bağlı iki merkezin sayfası ise 2-3 yaşa kadar macunu önermiyor. Aşağıda ayrıntısı var.
• İlk diş hekimi: AAP’ye göre ilk dişten sonraki 6 ay içinde, en geç 12 aylıkken.

Süt dişi çıkış sırası ve yaşlar

ADA, bebeklerin 20 süt dişinin tamamı çenelerinde olarak doğduğunu belirtiyor. Aşağıdaki tablo NHS’nin "yaklaşık" yaşlarını gösterir. Bunlar ortalama değerlerdir; bir çocuğun sırası ve zamanı farklı olabilir. NHS alt dişlerin çoğunlukla karşılarındaki üst dişten önce çıktığını, AAP ise ilk çıkan dişlerin neredeyse her zaman alt ön dişler olduğunu yazıyor.

Kaynaklar "hepsi tamamlandı" yaşını da farklı veriyor: NHS 2-3 yaş, AAP, ADA ve FDA ise 3 yaş (AAP’de "çoğu çocukta 3 yaşına kadar"). İlk diş yaşı da kaynaktan kaynağa değişiyor: AAP’nin "Diş çıkarma ne zaman başlar?" sayfası 4-7 ay, "Diş çıkarma ağrısı" sayfası 6-10 ay, "İlk diş: 7 gerçek" sayfası 6-12 ay, NHS 6 ay civarı (4 ay öncesinden 12 ay sonrasına kadar), Sağlık Bakanlığı’na bağlı Balgat Ağız ve Diş Sağlığı Merkezi’nin sayfası 4-14 ay yazıyor. Bu farklar bir hata değil; zamanlamanın bebekten bebeğe çok değiştiğini gösteriyor.

Belirtiler: diş çıkarmaya bağlananlar ve bağlanmayanlar

Diş çıkarmayla birlikte görülebilenler

NHS şu belirtileri sayıyor: diş eti hassas ve kırmızı, sıcaklık hafif yüksek ama 38 °C’nin altında, tek yanakta kızarıklık, yüzde döküntü, kulağı ovuşturma, salya artışı, bir şeyleri kemirme ve çiğneme, huzursuzluk ve uykuda bozulma. NHS, dişlerin bazen ağrı ya da rahatsızlık olmadan, bazen de birkaç gün süren hafif belirtilerle çıktığını da yazıyor. Salya nedeniyle oluşan döküntü için NHS yüzü nazikçe silmenin yardımcı olabileceğini söylüyor.

Diş çıkarmaya bağlanmaması gerekenler

• 38 °C ve üzeri ateş: AAP, 2016 tarihli bir Pediatrics çalışmasına dayanarak 38 °C’yi (100,4 °F) aşan gerçek ateşin diş çıkarmayla ilişkili olmadığını, bir hastalık ya da enfeksiyon işareti olup tedavi gerektirebileceğini yazıyor. AAP’nin başka bir sayfası, çocuğunuz belirgin biçimde mutsuzsa ya da ateşi 38,3 °C’nin (101 °F) üzerindeyse bunun büyük olasılıkla diş çıkarmadan kaynaklanmadığını ve çocuk doktoruna danışılması gerektiğini söylüyor. Ateşi ölçmek için ateş ölçer kategorimize bakabilirsiniz.
• İshal: NHS bunu destekleyen bir kanıt olmadığını yazıyor; AAP de diş çıkarmanın ateşe, ishale ya da aşırı ağlamaya neden olmadığını söylüyor.

Rahatlatma yolları

Aşağıdakiler FDA, AAP ve NHS sayfalarında geçen, ilaç içermeyen yöntemlerdir.

• Diş etini temiz parmakla masaj (FDA, AAP, NHS): FDA parmakla nazikçe ovmayı ya da masaj yapmayı öneriyor.
• Katı kauçuk kaşıyıcı (FDA, ADA, AAP): FDA sıvı dolu olmayan, sert bir kauçuk kaşıyıcıyı anıyor; ADA katı kauçuk seçilmesini istiyor. AAP kauçuk ve plastik oyuncakların ağrıyan diş etini güvenle rahatlatabileceğini yazıyor; ADA ise kırılıp keskin kenar oluşturabilecek plastik kaşıyıcılardan kaçınılmasını istiyor.
• Temiz, ıslak bez (AAP): AAP temiz bir ıslak bezi öneriyor.
• Buzdolabında soğutma (NHS): NHS bazı kaşıyıcıların önce buzdolabında soğutulabileceğini, ne kadar bekletileceğinin kaşıyıcıyla gelen talimatta yazması gerektiğini söylüyor.
• Ek gıdaya geçmiş bebekler için (NHS): NHS, 6 aylık veya daha büyük ve ek gıdaya geçmiş bebeklere çiğ meyve ve sebze verilebileceğini, kavun gibi yumuşak meyvenin diş etini rahatlatabileceğini yazıyor; bebek yerken her zaman izlenmeli, çünkü boğulma riski vardır. AAP diş çıkarma bisküvilerinde parçaların kopabileceğini, besleyici olmadıklarını ve çoğunun şeker ve tuz içerdiğini belirtiyor; NHS neredeyse bütün markalarda şeker bulunduğu için peksimetlerden kaçınmayı öneriyor. Ek gıda hazırlığı için ek gıda gereçleri kategorimize bakabilirsiniz.

Dondurma konusunda kaynaklar aynı çizgide değil. NHS kaşıyıcıyı dondurucuya koymayı, dondurulmuş halinin diş etine zarar verebileceği için kesin yasaklıyor; FDA kaşıyıcının donmuş olmamasını istiyor. AAP dondurulmuş kaşıyıcıların fazla sertleşip yarardan çok zarar verebileceğini, katı donmuş bir şeyin doğrudan çiğnetilmemesini söylüyor; aynı AAP sayfası ise dondurucuda soğutulmuş ıslak bezi öneriyor. Ortak nokta: donmuş, sert kaşıyıcı kullanmayın. Bu yüzden biz dondurulmuş kaşıyıcı önermiyoruz.

Ağrı ilacı ya da diş eti jeli konusunda bu yazı bir şey önermiyor. Bebeğiniz çok rahatsızsa çocuk doktorunuza danışın.

Kaçınılması gerekenler (FDA ve AAP uyarıları)

İlaç ve jel konusunda NHS ile AAP/FDA’nın çerçevesi aynı değil. Bebek Rotası ürün ya da doz önermiyor. Bir ürün kullanmayı düşünüyorsanız önce çocuk doktorunuza danışın.

Diş kaşıyıcı seçerken kontrol listesi

Aşağıdaki maddelerin her biri bir kaynağa dayanıyor; kaynaksız olanları "editoryal" diye işaretledik. Malzeme, BPA ya da standart iddiaları için doğrulanmış bir kaynak bulamadığımızdan bu yazıda bu konuda bir iddiada bulunmuyoruz. Ürünün etiketine, üreticinin belgelerine bakın.

• Sıvı dolu değil (AAP, ADA, FDA).
• Katı kauçuk (FDA, ADA, AAP). AAP plastik oyuncakları da sayıyor, ADA ise kırılıp keskin kenar oluşturabilecek plastik kaşıyıcılardan kaçınılmasını istiyor. Çok sert değil; FDA aşırı sert nesnenin diş etine zarar verebileceğini söylüyor.
• Kırılıp keskin kenar oluşturmayan, yırtılıp sızıntı yapmayan yapı (AAP, ADA). Çatlak ya da yırtık görürseniz kullanmayın (editoryal).
• Boyna ya da bileğe takılmıyor; ipi, zinciri ya da kordonu yok (NHS, AAP, FDA).
• Buzdolabında soğutulacaksa üreticinin talimatında süre yazıyor; dondurucuya konmuyor (NHS, FDA; AAP donmuş kaşıyıcıların fazla sertleşebileceğini yazıyor).
• Çiğnerken gözetim altında kullanılıyor (FDA).
• Ağıza girip tıkamayacak büyüklükte ve kolay tutulabilir (editoryal).
• Parçalarına ayrılıp iyice temizlenebiliyor, ağızdan çıkıp yere düştüğünde yıkanabiliyor (editoryal).
• Güvensiz ürün uyarısı var mı? GÜBİS’te (Ticaret Bakanlığı’nın Güvensiz Ürün Bilgi Sistemi) marka ve modeli arayın; Avrupa’da da satılan ürünlerde Safety Gate uyarılarına bakın. Ürünün orada görünmemesi onun her yönden güvenli olduğunu kanıtlamaz.

Kategoriye göz atmak isterseniz Diş Kaşıyıcı; ürünler bu maddelere göre değerlendirilmeli. Bir ürün sayfasında bağlantı (affiliate) varsa bunu açıkça belirtiyoruz ve puanlama komisyondan etkilenmiyor. Gerçekten gerekli olmayan ürünler için gereksiz bebek ürünleri rehberimize da bakabilirsiniz.

Fırçalama ve diş macunu: kaynaklar ayrışıyor

Burada kaynaklar gerçekten farklı şeyler söylüyor. Birini "doğru" ilan etmiyoruz; neyin kimden geldiğini yazıyoruz. Hangi yolu seçeceğinize çocuk diş hekiminiz ya da çocuk doktorunuzla birlikte karar verin.

Fırça seçerken Bakanlığa bağlı Balgat merkezinin sayfası diş sayısı arttıkça yumuşak fırça kullanmayı, NHS bebek fırçası kullanmayı öneriyor. Markalar ya da fiyat karşılaştırması vermiyoruz.

İlk diş hekimi ziyareti

• AAP: bebeğin diş hekimine ilk dişten sonraki 6 ay içinde, ama en geç 12 aylıkken görünmesi.
• ADA: ilk ziyaret en geç ilk doğum gününde.
• Türk Pedodonti Derneği temsilcisinin açıklaması: ilk muayene için en uygun zaman ilk süt dişinin sürmesini izleyen aylar ve bebeğin bir yaşına gelene kadar olan dönem.

Üç kaynak da aynı aralığı gösteriyor: ilk dişi izleyen aylar, en geç 1 yaş. Dişleri henüz çıkmamış bir bebekte de 12 aya geldiğinizde randevuyu konuşabilirsiniz; AAP çocuğun bu yaşta bir diş hekimine görünüp bir "diş evi" edinmesini öneriyor.

Sık sorulan sorular

Bebekler kaç aylıkken diş çıkarır?

NHS çoğu bebekte 6 ay civarı diyor, ama 4 aydan önce başlayan da 12 aydan sonra başlayan da var. AAP’nin sayfaları 4-7, 6-10 ve 6-12 ay veriyor. AAP zamanlamanın çok değiştiğini ve bunun bir sorun olmadığını belirtiyor.

Diş çıkarırken ateş olur mu?

NHS 38 °C’nin altındaki hafif yükselmeyi belirti sayıyor. AAP, 38 °C ve üzeri gerçek ateşin diş çıkarmayla ilişkili olmadığını, hastalık işareti olabileceğini ve tedavi gerektirebileceğini yazıyor. 38 °C ve üstünde doktorunuza danışın.

Diş çıkarma ishale yol açar mı?

NHS bunu destekleyen bir kanıt olmadığını, AAP de diş çıkarmanın ishale neden olmadığını söylüyor. AAP ishal bir günden uzun sürerse çocuk doktorunu aramayı, ADA ise diş çıkarırken ateş, döküntü ya da ishal olursa doktorla iletişime geçmeyi öneriyor.

Belirtiler ne kadar sürer?

NHS dişlerin bazen hiç rahatsızlık vermeden, bazen birkaç gün süren hafif belirtilerle çıktığını yazıyor. Bunun ötesinde süre için kaynaklarımızda bir bilgi yok.

Kehribar diş kolyesi işe yarar mı?

AAP kehribar kolyelerin etkili olduğunu gösteren bir araştırma bulunmadığını, boğulma ve boğazın sıkışması riski taşıdığını yazıyor. FDA da kehribar kolyeler gibi diş çıkarma takılarıyla ilgili ölüm ve ciddi yaralanma bildirimleri aldığını belirtiyor. Bu yüzden önermiyoruz. Türkiye’ye özgü resmi bir uyarı bulamadık.

Dondurulmuş kaşıyıcı kullanabilir miyim?

Kaynaklar kaşıyıcıyı dondurmaya karşı. NHS dondurucuya koymayı yasaklıyor, FDA donmuş olmamasını istiyor, AAP dondurulmuş kaşıyıcıların fazla sertleşebileceğini yazıyor. NHS buzdolabında soğutmaya izin veriyor ve süreyi kaşıyıcının talimatına bırakıyor.

Bebeğimin 12 ayı geçti, dişi yok. Ne yapmalıyım?

NHS bazı bebeklerin 12. aydan sonra diş çıkardığını yazıyor; AAP de zamanlamanın çok değişmesinin bir sorun olduğu anlamına gelmediğini belirtiyor. Yine de AAP ve ADA ilk diş hekimi ziyaretini en geç 1 yaşa koyuyor; randevuyu bu yüzden almanız yerinde olur.