Göğüs pompası: durumunuza göre manuel mi elektrikli mi?

Seçim, pompayı ne için ve ne sıklıkla kullanacağınıza bağlı. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) önce kullanım planını sormanızı öneriyor: emzirmeye ek olarak mı, işe dönüş için mi, günlerce ayrı kalmak için mi? Çok az vaktiniz varsa ya da işte sağacaksanız FDA pilli veya elektrikli pompayı, çift taraflı modeli ise süreyi kısaltabilecek bir seçenek olarak anıyor. Manuel pompanın artıları ise İngiltere Ulusal Sağlık Servisi’ne (NHS) göre fiyat, basitlik, hafiflik ve sessizlik. Aşağıda bunları senaryolara bölüyoruz.

Kriter listesi için göğüs pompası kategorimize bakın; burada aynı maddeleri tekrar etmiyoruz.

Kısa cevap

• Ara sıra, kısa ayrılıklar için: NHS’ye göre manuel pompa ucuz, kullanımı basit, hafif ve daha sessiz. Elektriklinin ana avantajı ise zamandır; sık kullanmayacaksanız bu iki tarafı tartın.
• İşe dönüyorsanız, düzenli sağacaksanız: FDA, işte pompalayanlara pilli veya elektrikli pompayı düşünmelerini; çift taraflı modelin de süreyi kısaltabileceğini söylüyor.
• Seyahat ediyorsanız ya da elektrik olmayabilirse: FDA, elektrik ya da pil olmayabilecek acil durumlar için manuel pompa gibi bir yedeğin sağım düzeninizi korumanıza yardımcı olabileceğini söylüyor; sık seyahat edenlere hafif ve kolay taşınan bir pompa düşünmelerini öneriyor.
• Bütçe sınırlıysa: NHS manuel pompanın daha ucuz, ama daha yavaş olabileceğini belirtiyor; NHS ayrıca İngiltere’de elektrikli pompanın kiralanabileceğini anıyor.
• Ortak ya da ikinci el pompa düşünüyorsanız: FDA’ya göre çok kullanıcılı olarak tasarlanmayan pompalar tek kullanıcılı cihazdır.

Manuel ve elektrikli yan yana

FDA üç temel tür sayıyor: manuel, pilli ve elektrikli. Manuel pompada sap ya da kol sıkılarak emiş oluşur. Aşağıdaki karşılaştırma FDA ve NHS ifadelerine dayanır; marka, model, emiş gücü ve fiyat bilgisi içermez.

• Fiyat, ağırlık, ses (NHS): manuel pompalar daha ucuz, kullanımı basit, hafif ve daha sessiz.
• Süre (NHS): elektrikli pompa işi sizin yerinize yapar ve manuel pompalardan daha az zaman alır; manuel pompa elektrikli kadar hızlı olmayabilir.
• Taşıma (FDA): manuel ve pilli pompaların taşınması ve küçük alanlarda kullanılması kolay olabilir. Elektrikli pompa prize ihtiyaç duyar, daha büyük ve ağırdır.
• Tek veya çift taraflı (FDA): manuel ve pilli pompaların çoğu tek taraflıdır; bazı elektrikli pompalar çift taraflıdır. Çift pompa iki memeyi aynı anda boşaltabilir.

Pompa seçmekte zorlanırsanız FDA, doktorunuzun ya da sertifikalı bir emzirme danışmanının kararınıza yardımcı olabileceğini belirtiyor.

Durumunuza göre hangisi?

Ara sıra pompalayacaksanız

NHS’nin saydığı nedenler arasında bebekten ayrı kalmanız da var; örnek olarak bebeğin özel bakımda olması ya da sizin işe dönmeniz veriliyor. Ayrılık kısa ve seyrekse sorunuz şu olur: elektriklinin sağladığı zaman kazancı sizin için gerekli mi, yoksa manuel pompanın fiyatı, hafifliği ve sessizliği mi ağır basıyor? İkisi de kaynaklarda yazan özellikler; hangisinin önemli olduğuna kullanım planınız karar verir.

Sağlık Bakanlığı’na bağlı bir hastanenin (İzmir Tepecik Eğitim ve Araştırma Hastanesi, sayfa güncelleme tarihi 2018) hasta bilgilendirme sayfası, pompayla sağmayı anne ve bebeğin ayrılması durumunda önerir; örnekleri yoğun bakımdaki bebek ve annenin işe başlamasıdır. Aynı sayfa, sütün yetmediği endişesi ya da sütü artırma telaşıyla pompa kullanmayı “yanlış/gereksiz” bulur; ilk hafta içinde, özellikle sezaryen sonrası 72 saatte sağlıklı bebeği olan annenin pompayla süt sağmasının süt artışı sağlamadığını yazar. Sağmayı yalnızca anne-bebek ayrılığında önerir; meme kanalı tıkanması ve dolu meme gibi durumları nadir istisna olarak sayar. NHS ise süt miktarını artırmak istemeyi sağma nedenleri arasında sayıyor; yani kaynaklar burada ayrışıyor. Tepecik sayfası bir ulusal rehber değil, tek bir kurumun sayfasıdır. Sütünüzle ilgili bir kaygınız varsa pompa almadan önce emzirme danışmanına ya da doktorunuza sorun.

İşe dönüyorsanız

FDA, işte pompalayacaklar için pilli veya elektrikli pompanın düşünülebileceğini, çift pompanın da iki memeyi aynı anda boşaltarak süreyi kısaltabileceğini yazıyor. Tepecik sayfası, çalışan annelerin işe gitmeden önce emzirmesini ve işyerinde 3 saatte bir sağmasını önerir; iki memeyi aynı anda sağmanın süt yapımını artırdığını da belirtir. Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), işe dönenlerde süt azalmasının çoğunlukla atlanan veya kısa süren pompalama seanslarından kaynaklandığını söylüyor.

• İşverenle sağım yerini, sütün saklanacağı yeri ve pompa parçalarının temizlenebileceği yeri konuşun (CDC).
• Pompanızı ve sütü taşıyacak bir soğutucu çantayı götürmeyi planlayın (AAP).
• Birden fazla pompa seti götürün: her seans için temiz set kullanın, kullanılmışları eve getirip topluca yıkayın (CDC).
• Bazı sutyenler ve pompalar eller serbest kullanım için tasarlanmıştır (CDC).
• İşyerinde ortak (çok kullanıcılı) pompa kullanılacaksa her kullanımdan önce ve sonra düğmeleri, açma kapama düğmesini ve tezgâhı dezenfektan mendille silin (CDC).

Seyahat ve elektriksiz ortam

FDA’ya göre elektrikli pompa prize ihtiyaç duyar ve daha büyük, ağırdır; manuel ve pilli pompaların taşınması ve küçük yerlerde kullanılması kolay olabilir. FDA, elektrik ya da yedek pilin olmayabileceği acil durumlar için önceden plan yapılmasını istiyor: ekstra malzeme ve manuel pompa gibi bir yedek yöntem sağım düzeninizi korumanıza yardımcı olabilir. Sık seyahat ediyorsanız FDA hafif ve kolay taşınan bir pompa düşünmenizi öneriyor.

Süt taşıyorsanız CDC, sağılmış sütün buz akülü yalıtımlı bir soğutucuda seyahatte 24 saate kadar saklanabileceğini belirtiyor. Bu süre CDC’nin sağlıklı term bebekler için verdiği bilgidir; bkz. süt saklama bölümü.

Bütçe ve kiralama

NHS’ye göre manuel pompa daha ucuz ama daha yavaş olabilir; elektrikli pompa işi sizin yerinize yapar ve daha az zaman alır. NHS ayrıca İngiltere’de elektrikli pompanın kiralanabileceğini, bilgi için ebeye, sağlık ziyaretçisine ya da yerel bir emzirme destekçisine başvurulabileceğini yazıyor. Türkiye’de kiralama olanakları konusunda doğrulanmış bir bilgi bulamadık ve bu konuda iddia etmiyoruz.

• FDA’ya göre hastaneler, emzirme danışmanları ve tıbbi malzeme mağazaları (ABD’de) birden çok kullanıcı için güvenli pompalar kiralar; her kiracının, huni (flanş) ve hortum içeren yeni bir aksesuar seti alması gerekir.
• FDA ‘hastane tipi (hospital-grade)’ terimini tanımadığını, bu terim için tutarlı bir tanım bulunmadığını söylüyor. Yani etikette bu ifade geçmesi tek başına bir güvence ya da güç göstergesi sayılmaz.
• Kiralamadan önce FDA, doktorunuz, bebeğinizin doktoru veya sertifikalı bir emzirme danışmanı gibi güvenilir bir sağlık uzmanından referans istemenizi öneriyor.
• FDA, ABD’de çoğu mağazanın sağlık nedenleriyle pompa iadesini kabul etmediğini hatırlatıyor. Türkiye’de iade koşullarını bu yazıda doğrulamadık; satın almadan önce mağazanın iade ve destek politikasını yazılı olarak sorun.
• Çevrimiçi alıyorsanız FDA güvenilir bir satıcıdan almanızı ve iade ile müşteri destek politikasını kontrol etmenizi öneriyor.

Ortak ve ikinci el pompa

FDA, çok kullanıcılı olarak tasarlanan pompalar dışında göğüs pompalarını tek kullanıcılı cihaz sayıyor. Gerekçesi: farklı kadınların kullanımları arasında pompanın temizlenip dezenfekte edilebileceğinin garantisi yok. FDA, farklı annelerce kullanılan pompaların bulaşıcı parçacıklar taşıyabileceğini ve sizi ya da bebeğinizi hasta edebileceğini de yazıyor. Ayrıca ikinci el pompa almak ya da pompa paylaşmak üreticinin garantisini ihlal edebilir.

Türkiye’de ikinci el pompa satışına dair bir yasak ya da yükümlülük olup olmadığını doğrulamadık ve bu konuda bir şey söylemiyoruz. Üstteki FDA gerekçesi, arkadaşınızdan ya da ikinci el ilanından pompa almadan önce göz önünde bulundurmanız gereken bir sağlık bilgisidir.

Uyum, ağrı ve ne zaman yardım istemeli

FDA’ya göre ilk birkaç kullanımda rahatsızlık hissedebilirsiniz, ama pompalama ağrılı olmamalı, meme başında yara ya da kanamaya neden olmamalıdır. Ağrı, meme başı yarası, tahriş ya da kanama bir yaralanmanın belirtisi olabilir. NHS’nin ifadesiyle pompa asla morarmaya yol açmamalı ve meme başınızı huninin içine emilirken sıkıştırmamalıdır.

• Emiş gücü ayarlanabilen elektrikli pompada yavaş yavaş artırın. NHS, gücü hemen yükseğe almanın acı verebileceğini ya da meme başına zarar verebileceğini belirtiyor.
• Farklı huni (flanş) ölçüleri olup olmadığına bakın. FDA, satın almadan önce üreticinin sitesinden huniyi farklı boyut ya da dokuyla değiştirmenin mümkün olup olmadığını kontrol etmenizi öneriyor; NHS de farklı huni ölçülerinin bulunabileceğini söylüyor.
• Yaralanma ya da süren ağrı veya kanamada doktorunuza, emzirme danışmanınıza ya da başka bir sağlık uzmanına danışın (FDA).
• FDA, enfeksiyon belirtileri arasında hassasiyet, sarımsı akıntı, ateş ve halsizlik ya da vücut ağrısı gibi grip benzeri belirtileri sayıyor; belirtiler 24-48 saat içinde düzelmezse sağlık uzmanınıza başvurun.

Türkiye’de emzirme konusunda yardım için Sağlık Bakanlığı’na bağlı bir hastanenin (İzmir Dr. Behçet Uz Çocuk Hastalıkları ve Cerrahisi Eğitim ve Araştırma Hastanesi, sayfa güncelleme tarihi 2018) hasta eğitimi sayfası yenidoğan, sosyal pediatri ve genel pediatri polikliniklerini ve aile sağlığı merkezlerini sayıyor. Bu bir ulusal liste değil, tek bir kurumun sayfasıdır; bulunduğunuz ildeki hizmetleri önce telefonla sorun.

Temizlik: her kullanımdan sonra

CDC’ye göre süt ya da süt kalıntısı pompa parçalarında kalırsa mikroplar hızla üreyebilir. CDC ve çoğu pompa üreticisi parçaların her kullanımdan sonra temizlenmesini öneriyor. Aşağıdaki adımlar CDC’nin pompa hijyeni sayfasına ve pompa seti temizleme belgesine dayanır; pompanızın kullanım kılavuzunu da kontrol edin.

• Kullanmadan önce ellerinizi 20 saniye boyunca sabun ve suyla iyice yıkayın.
• Monte etmeden önce set ya da hortumun saklarken küf tutup tutmadığına bakın. Hortumda küf varsa hemen atıp yenisiyle değiştirin.
• Kullanımdan sonra süt ve memeyle temas eden tüm parçaları (huni, valf, membran, bağlantı parçası, süt toplama şişesi) ayırın.
• Bu parçaları akan su altında tutarak kalan sütü durulayın. Durulamak için parçaları lavaboya koymayın.
• Kullanımdan sonra mümkün olan en kısa sürede yıkayın: bulaşık makinesinde ya da yalnızca pompa seti ve bebek besleme malzemeleri için kullanılan bir leğende elle. Elle yıkamada leğene sabun ve sıcak su koyun.
• Bulaşık makinesinde küçük parçaları kapaklı sepete ya da file torbaya koyun.
• Parçaları temiz bir kâğıt ya da bez üzerinde havada kurutun; bulaşık bezi ile ovmayın ya da kurulamayın. Tamamen kuruyan parçaları temiz ve korunaklı bir yerde saklayın.

CDC, pompa parçalarının günde en az bir kez sanitize edilmesini öneriyor. Bu, bebek 2 aylıktan küçükse, erken doğmuşsa ya da bağışıklık sistemi zayıfsa özellikle önemli. Kaynatarak sanitize ederken parçalar kaynayan suda 5 dakika tutulur; üreticinin talimatını kontrol edin. Sıcak su ve ısıtmalı kurutma ya da sanitize ayarı olan bulaşık makinesi kullanıyorsanız CDC’ye göre ayrıca sanitize adımı gerekmez. NHS ise pompanın ve parçaların kullanmadan önce temiz ve sterilize edilmiş olmasını, her sağımdan sonra da yıkayıp sterilize etmeyi anlatıyor; yani CDC günde en az bir kez sanitize etmeyi, NHS her kullanımdan sonra sterilize etmeyi söylüyor. Pompanızın kullanım kılavuzunu esas alın.

Doğru kullanıldığında pompa hortumu süte değmez ve CDC’ye göre rutin temizlik gerektirmez; hortumda süt ya da küf varsa atılır. CDC ayrıca elinizde yedek bir hortum seti bulundurmanızı öneriyor. Bebeğiniz erken doğduysa ya da başka sağlık sorunları varsa CDC, bebeğin sağlık ekibinin güvenli pompalama için daha fazla öneri verebileceğini belirtiyor.

Süt saklama: kaynaklar farklı süreler veriyor

Sağılmış sütün ne kadar saklanabileceği konusunda kurumlar aynı rakamı vermiyor. Aşağıda her sayıyı kurumuyla ve ülkesiyle yan yana veriyoruz. Farkın nedenini kaynaklar açıklamıyor, biz de tahmin etmiyoruz; bu yüzden tek bir rakamı doğru ilan etmiyoruz.

• CDC (ABD): oda sıcaklığında (25 °C / 77 °F veya altı) 4 saate kadar, buzdolabında 4 güne kadar, dondurucuda yaklaşık 6 ay en iyi, 12 aya kadar kabul edilebilir.
• NHS (İngiltere): oda sıcaklığında en fazla 4-6 saat; buzdolabının arkasında 4 °C veya altında 8 güne kadar (buzdolabınızın sıcaklığından emin değilseniz ya da 5-10 °C arasındaysa 3 gün içinde kullanın); buzdolabının buz bölmesinde 2 hafta; -18 °C veya altındaki dondurucuda 6 aya kadar.
• Sağlık Bakanlığı’na bağlı, incelediğimiz üç hastane sayfası (Türkiye): oda sıcaklığında 3 saat, buzdolabında 3 gün, derin dondurucuda 3 ay. İzmir Tepecik Eğitim ve Araştırma Hastanesi (4 °C buzdolabı rafı, -18 °C altı derin dondurucu diyor), İzmir Dr. Behçet Uz Çocuk Hastalıkları ve Cerrahisi Eğitim ve Araştırma Hastanesi ve Burdur Devlet Hastanesi’nin emzirme rehberi aynı değerleri veriyor. Sayfaların güncelleme tarihleri 2018 (Burdur rehberinde tarih yok); bunlar kurum sayfalarıdır, ulusal bir rehber değil.

Süreler dışındaki kuralların çoğu CDC’nin saklama sayfasından. İki kuralda NHS farklı söylüyor; onları ayrıca karşılaştırıyoruz.

• Sütü cam ya da plastik, sıkı kapaklı bir kapta veya süt saklamak için üretilmiş bir poşette saklayın. Tek kullanımlık biberon poşetlerini ve süt saklamak için üretilmemiş plastik poşetleri kullanmayın.
• Kabın üzerine sağım tarihini açıkça yazın.
• Sütü buzdolabının ya da dondurucunun kapısında saklamayın.
• Dondururken 2-4 ons (yaklaşık 60-120 ml) ya da tek öğünde verdiğiniz miktar kadar küçük porsiyonlar hazırlayın ve kabın üstünde yaklaşık 1 inç (yaklaşık 2,5 cm) boşluk bırakın.
• Çözülen sütü tekrar dondurmayın. Sütü mikrodalgada çözdürmeyin ya da ısıtmayın.

• Çözülen süt: CDC, buzdolabında çözdürülen sütün 24 saat içinde, oda sıcaklığına gelen ya da ısıtılan sütün 2 saat içinde kullanılmasını söylüyor. NHS çözülen sütün hemen kullanılmasını istiyor.
• Bebeğin içmeye başladığı süt: CDC, bebeğin bitirmediği sütün 2 saat sonra atılmasını söylüyor. NHS, bebek biberondan içtikten sonra sütün 1 saat içinde kullanılmasını ve artanın atılmasını söylüyor.

Burdur Devlet Hastanesi’nin emzirme rehberi de çözülen sütün tekrar dondurulmaması, 24 saat buzdolabında saklanabilmesi ve mikrodalgada ısıtılmaması konusunda CDC ile aynı doğrultudadır. Sütü saklayacağınız şişe ve kaplar için biberon kategorimize, parçaları sanitize etmek için sterilizatör kategorimize bakabilirsiniz; emzirme sırasında rahat pozisyon için Emzirme Yastığı da ilginizi çekebilir.

Almadan önce güvenlik kontrolü

• Pompayı ve aksesuarlarını sipariş etmeden önce GÜBİS’te (Güvensiz Ürün Bilgi Sistemi) marka ve modeli arayın. GÜBİS, Türkiye’de piyasa gözetimi ve denetimi yapan yetkili kuruluşlar tarafından güvensizliği tespit edilen ürünlerin ilan edildiği platformdur. Ticaret Bakanlığı’nın tüketici rehberi de satın alırken GÜBİS bildirimlerinin kontrol edilmesini tavsiye ediyor.
• Avrupa’dan gelen ya da Avrupa’da da satılan ürünlerde Safety Gate uyarılarına bakın. Safety Gate, AB’nin tehlikeli gıda dışı ürünler için hızlı uyarı sistemidir.

Bir ürünün GÜBİS veya Safety Gate’te görünmemesi onun her yönden güvenli olduğunu kanıtlamaz; bu sistemler yalnızca bildirilmiş sorunları gösterir. Bu yüzden yukarıdaki hijyen ve uyum maddeleri her durumda geçerlidir.